Sbotolau ar Orsaf: Glan Conwy

Mae pentref bach diymhongar Llansanffraid Glan Conwy wedi bod yn anheddiad ers tua 1500 o flynyddoedd. Erbyn heddiw mae’r ardal yn un breswyl, dawel ond roedd unwaith yn borthladd prysur lle byddai llongau hefyd yn cael eu hadeiladu. Oddi yma byddai llongau mawrion yn cludo cynnyrch lleol i Gaer a Bryste. Cynhyrchwyd amrywiaeth eang o nwyddau yn y cyffiniau, gan gynnwys blawd o’r felin, ffrwythau o’r ffermydd cyfagos a hyd yn oed haearn o’r ffwrnais ym Modnant.

Yn anffodus mae’r pentref bach hwn a arferai fod yn fwrlwm o weithgarwch bellach yn dueddol o gael ei anghofio, ond mae gennym ni gyfrinach neu ddwy i’w rhannu amdano. Mae i’r pentref hwn hanes unigryw a rhyfeddol, heb sôn am olygfeydd godidog o Gastell Conwy a’r foryd. Felly, neidiwch oddi ar y trên ac ewch i archwilio i weld os gallwch chi ddarganfod arlliw o orffennol lliwgar y pentref.

Eglwys Sant Ffraid

Yr eglwys hon yw lleoliad y digwyddiad cyntaf erioed o ‘ddewiniaeth ddu’ i gael ei gofnodi yng Nghymru. Cynhaliwyd ymchwiliad yma yn 1594 pan gyhuddwyd yr iachäwraig leol, Gwen ferch Elis, o ddynladdiad.

Roedd Gwen wedi cael ei dal mewn anghydfod rhwng dau deulu cefnog lleol, teulu Conwy a theulu Mostyn. Yn y pendraw rhoddwyd Gwen ar brawf ac fe’i cafwyd yn euog o lofruddiaeth drwy ddewiniaeth a’i dedfrydu i farwolaeth drwy grogi cyhoeddus – yr achos cyntaf erioed yng Nghymru.

Adeiladwyd yr eglwys sy’n sefyll ynghanol y pentref heddiw yn llawer diweddarach a gyda’i dyluniad Romanésg a’i thiroedd destlus, mae’n lle hyfryd a heddychlon dros ben. Y tu mewn fe welwch ffenestri lliw hardd y credir fod dwy ohonynt – un yn darlunio Sant Catherine a’r llall Ioan Fedyddiwr – yn dyddio o’r 15G.

I gyrraedd yr eglwys o’r orsaf drenau, croeswch y ffordd fawr a cherddwch yn syth i fyny’r allt. Fe welwch yr eglwys o’ch blaen.

Felin Isaf a Siambr Gladdu Allor Moloch

Os cerddwch i gyfeiriad y de ar hyd yr A470 a chymryd y troad i lawr lôn gul o’r enw Ffordd Garth, fe ddewch o hyd i lecyn bach hyfryd lle mae henebion diddorol i’w darganfod. Y cyntaf o’r rhain yw Felin Isaf, yr hen felin y soniwyd amdani’n gynharach. Mae’r casgliad hwn o adeiladau rhestredig gradd II yn gartref i ddwy hen felin ddŵr a ddefnyddiwyd i falu meillion, gwenith, a grawn. Y felin feillion, sy’n dyddio o 1680, yw’r hynaf o’r adeiladau. Caeodd y felin yn 1942 ond ers hynny mae wedi’i hadnewyddu a chaiff ei hagor i’r cyhoedd o dro i dro er mwyn iddynt allu gweld yr hen beirianwaith diddorol y tu mewn iddi.

Heb fod ymhell o’r felin mae Hendre Waelod, siambr gladdu o’r oes Neolithig a elwir hefyd yn Allor Moloch. Yn y cyffiniau mae sawl cofadail tebyg a adeiladwyd tua’r un adeg – 3500 – 3000CC – sy’n awgrymu fod pob bedd unigol yn rhan o gyfanrwydd mwy, wedi’u gosod mewn tirwedd yr arferid ei hystyried yn un sanctaidd. Does angen gwneud dim ond edrych ar yr olygfa oddi yma ar draws y foryd i ddeall pam.

Meithrinfa Blanhigion ‘Snowdonia Nurseies’

 

Pan fyddwch wedi gweld popeth, ewch yn ôl i’r pentref ac i Snowdonia Nurseries lle gallwch siopa ychydig a mwynhau darn o deisen gartref yn y siop goffi. Mae Snowdonia Nurseries yn enwog am eu harddangosfa Nadolig, felly os ‘da chi’n ymweld tua mis Tachwedd/Rhagfyr, cofiwch alw i mewn i weld yr addurniadau a’r coed Nadolig ysblennydd.

Efallai nad ydi Llansanffraid Glan Conwy’n edrych yn drawiadol iawn wrth i chi basio drwodd, ond mae ‘na lawer iawn wedi bod yn mynd ymlaen yma dros y blynyddoedd! Os oes gennych chi fwy o amser i’w sbario, ewch am dro ymhellach i fyny’r allt heibio’r eglwys neu o’r ochr arall i’r ffordd fawr ger Felin Isaf a chyn pen dim byddwch yn crwydro mewn tirwedd o gaeau a bryniau gyda golygfeydd bendigedig yn ôl dros foryd Conwy a’r castell.

 

Comments are closed.